Od SOKO-a i Željave do dvije eskadrile helikoptera: priča o zračnim snagama BiH
Sarajevo Times donosi pregled historije vojnog vazduhoplovstva u Bosni i Hercegovini — od jugoslovenske industrije SOKO i podzemne baze Željava do današnje brigade bez borbenih aviona.
Prema tekstu koji objavljuje Sarajevo Times, BiH nije imala svoje ratno vazduhoplovstvo sve do 2007. godine, ali vojna avijacija na njenom tlu ima dugu historiju. U jugoslovensko doba Mostar je bio dom fabrike SOKO, osnovane 1950, koja je proizvela stotine aviona — između ostalih 248 Galeba, 224 Jastriba, oko 133 Orla i 132 helikoptera Gazela po licenci. Kod Bihaća je između 1948. i 1968. izgrađena podzemna baza Željava, gdje su bile smještene eskadrile MiG-ova 21.
Raspad Jugoslavije donio je kraj i jedne i drugog. Povlačeći se 1991, JNA je uništila piste na Željavi, a kako navode izvori koje prenosi Sarajevo Times, srpske snage su kompleks digle u zrak s dodatnih 56 tona eksploziva 1992. Iste godine zaustavljena je i proizvodnja u SOKO-u.
U ratu od 1992. do 1995. svaka od tri vojske imala je svoju avijaciju — VRS najbrojniju, s девet J-22 Ora na Mahovljanima, dok je ARBiH gotovo da nije imala aviona. UN je rezolucijom 781 zabranio vojne letove, a NATO je zabranu počeo sprovoditi od aprila 1993.
NATO se prvi put vojno angažovao 28. februara 1994, kada su američki F-16 oborili četiri jastriba koji su napali Novi Travnik i Bugojno. Kasnije je oboren i F-16 kapetana Scotta O'Gradyja, a kampanja Deliberate Force sa 3.515 letova doprinijela je završetku rata u Dejtonu, navodi tekst.
Nakon rata postojale su dvije entitetske avijacije, a združene Oružane snage formirane su 1. decembra 2005. Brigada vazduhoplovstva prvi put se okupila na Zalužanima 17. septembra 2007. Posljednji mlaznjaci povučeni su 2006. i nisu zamijenjeni — današnja brigada čini dvije helikopterske eskadrile (Mahovljani i Rajlovac), bataljon za nadzor vazdušnog prostora i PVO bataljon. Većina letova je civilnog karaktera: traganje i spašavanje, medicinska evacuacija i gašenje požara.
Od 2024. brigada se polako mijenja: komandu je preuzeo brigadni Radenko Prerad, Turska je 2025. donirala dva drona Bayraktar TB2, a Washington je odobrio prodaju Leonardovih helikoptera AW119Kx u vrijednosti 100 miliona dolara. Sezona požara 2026. bila je rekordna — preko 176 sati letenja i oko 760.000 litara vode od maja do septembra, navodi se u tekstu.
Povezane vijesti
Spasioci iz cijele BiH i EUFOR zajedno vježbali helikoptersko spašavanje
Helez i Pilav potpisali sporazume: Helikopterski zračni most između Bihaća i KCUS-a za hitne slučajeve
MUP RS izdvaja 200.000 KM za održavanje helikoptera doniranih iz Srbije
